Kim jest sędzia w piłce nożnej i jaka jest jego rola?
Kibice czasami wyśmiewają sędziów. "Ty ślepy sędzio!" - słychać z trybun. Ale czy wiemy, jak trudna jest praca sędziego? Przez 90 minut podejmuje on setki decyzji, a każda może zmienić przebieg meczu.
Sędzia to nie tylko człowiek w czarnej koszulce. To arbiter przepisów, egzekutor uczciwości, strażnik bezpieczeństwa. Jego zadanie to pilnować, aby obie drużyny grały zgodnie z regułami. A reguł jest więcej, niż myślisz.
W piłce nożnej sędzią głównym jest Ten, który ma ostatnie słowo. Towarzyszy mu czterech asystentów - dwaj przy liniach bocznych pilnując spalonych i jedenaście asystentów gdziekolwiek. Wszyscy mają zadanie - wspierać głównego sędziego w podejmowaniu słusznych decyzji.
90
minut meczu
30+
km do przebiegnięcia
300+
decyzji
Sędzia musi być szybszy od piłkarzy. Musi widzieć wszystko. Musi być sprawiedliwy, konsekwentny, stanowczy. To kombinacja umiejętności fizycznych, wiedzy o przepisach i doświadczenia. Nie każdy może być sędzią. Niewielu wybiera tę trudną ścieżkę.
Jak zostać sędzią w piłce nożnej?
Chcesz być sędzią? To droga długa i wymagająca. Ale jeśli lubisz piłkę i lubisz porządek, to może być dla ciebie.
Krok pierwszy - zapisz się na kurs sędziego w lokalnym związku piłkarskim. W Polsce to Polski Związek Piłki Nożnej (PZPN). Kursy odbywają się regularnie, zwyczajnie w sezonie zimnym. Uczysz się przepisów, uczysz się procedur, uczysz się jak się zachowywać na boisku.
Po skończeniu kursu otrzymujesz certyfikat sędziego niższej klasy. Możesz sędzić mecze w niższych ligach, mecze młodzieżowe, mecze amatorskie. To twoja akademia. Uczysz się tam prawdziwej pracy na boisku, nie z książki.
Klasy sędziów w Polsce
Klasa IV-V: początkujący, mecze amatorskie. Klasa III: nižsze ligi. Klasa II: wyžsze ligi regionalne. Klasa I: Ekstraklasa i wyžsze. FIFA: poziom międzynarodowy, mecze w europejskich pucharach, światowych turniejach.
Potem następuje awans. Jeśli dobrze sędzisz, jeśli masz odpowiednie umiejętności fizyczne, jeśli znasz przepisy na blachcie i na pamięć - awansujesz do klasy wyższej. To nie jest automatyczne. Musisz się wykazać.
Wymagania nie są niwelki. Sędzia musi przebiec co najmniej 6 km podczas meczu. Musi mieć doskonały wzrok. Musi wiedzieć każdą regułę, każde wyjątek od reguły, każdą kontrowersję. To nie jest prace dla leniwych.
Sędziowie międzynarodowi muszą przejść jeszcze bardziej intensywny trening. Muszą być zaznajomieni z przepisami FIFA, muszą sędzić mecze u różnych krajach, muszą się komunikować po angielsku. To elite w świecie sędziów. Szymon Marciniak, polski sędzia, jest na tym poziomie, sędzif międzynarodowe mecze.
Kluczowe przepisy, które sędzia musi znać
Przepisy piłki nożnej są zawarte w Prawach Gry FIFA. To dokument ponad 100 stron. Sędzia musi znać każdą linijkę, każde słowo, każdy wyjątek.
Spalone to jeden z najpowszechniejszych przepisów. Gracz jest spalony jeśli jest bliżej linii końcowej przeciwnika niż piłka i inny gracz niż bramkarz, w momencie gdy jego kolega gra piłkę. Asystentu sędziego łapie flagę, a sędzia podejmuje decyzję. Brzmi prosto? Nie zawsze. Czasami zawodnicy są wciśnięci w tłum, trudno zobaczyć, czy była spalony czy nie.
Faul to drugi z ważnych przepisów. Copniąć przeciwnika, złamać go, zagrać piłkę ręką - to fouler. Sędzia musi widzieć, czy było zagranie ręką czy trafiło w rękę przez przypadek. Czy to był celowy kopnięcie czy przypadkowy kontakt?
| Przepis | Kara | Notatka |
|---|---|---|
| Spalone | Rzut wolny pośredni | Decyduje asystent z linii bocznej |
| Faul w polu karnym | Rzut karny | Zawodnik gra ręką lub drużyna broniąca fauli |
| Niebezpieczna gra | Rzut wolny pośredni | Np. wysoko podniesiona noga |
| Przeszkadzanie bramkarzowi | Rzut wolny pośredni | Niepokoiszenie bramkarza w jego polu |
Żółta i czerwona kartka to emocjonalne kary. Żółta kartka to ostrzeżenie. Druga żółta kartka w jednym meczu to czerwona kartka i wydalenie. Sędzia musi być konsekwentny - jeśli dał żółtą kartę za jeden rodzaj faulu, musi dać za podobny faul innemu zawodnikowi.
Przepisy wciąż się zmieniają. FIFA co roku wprowadza poprawki, wyjaśnian, nowe interpretacje. Sędziowie muszą być na bieżąco. To wymaga ciągłego uczeszszenia się.
Typowy mecz - jak pracuje sędzia krok po kroku
Sędzia przychodzi 90 minut przed meczem. Sprawdza boisko - czy jest płaskie, czy ma zbyt dużo dziur, czy warunki są bezpieczne. Robi inspekcję, jak pilot przed lotem.
30 minut przed meczem, spotyka się z drużynami. Słucha hymnu, sprawdza składy, wyjaśnia, jakie będą warunki. "Warunki mogą być ślizgawe, więc bądźcie czujni." To standardowa procedura.
Gwizdek. Zaczyna się mecz. Sędzia musi być wszędzie. Biegnie za piłką, ale nie tylko za piłką. Musi widzieć wszystko wokół niej. Czasami foul Hale się za piłką, w kącie pola widzenia. Sędzia musi go widzieć.
"Bycie sędzią to jest jak bycie dyrygent orkiestry. Musisz mieć kontrolę, musisz wiedzieć co się dzieje wszędzie, musisz być autorytatywny ale sprawiedliwy."
— Pierluigi Collina, legendarny sędzia włoski
Po pierwszej połowie sędzia idzie do szatni, żeby się regenerować. Pije wodę, resetuje się mentalnie. Po 15 minutach przerwy, wracam na boisko. Druga połowa często jest brawurowsza - drużyny są bardziej desperackie, spychają się bardziej, grają bardziej agresywnie.
Pod koniec meczu, sędzia liczą minuty. 90 minut plus czasami dogrywka - czasami 4-5 minut dogrywki, czasami 10 minut, zawsze zależy. W plenę minut gwizdek finałowy. Koniec.
VAR i nowoczesna technologia w sędziowaniu
Od kilku lat, sędziowanie przeszło rewolucję. Pojawiła się technologia VAR - Video Assistant Referee. To zmienia wszystko w sędziowaniu.
VAR to nie sędzia w studiu, to sędzia z kamerami. Patrzy na powtórki meczów z różnych kątów. Jeśli główny sędzia nie widział czegoś, VAR może go wezwać. "Czekaj, zobacz to jeszcze raz." Czasami sędzia zmienia decyzję na podstawie tego co widzi na ekranie.
Czy to dobra rzecz? Opinie są podzielone. Z jednej strony, VAR poprawia dokładność decyzji. Z drugiej strony, VAR niszczy fluidność meczu. Czekamy 5 minut na decyzję, która powinna być natychmiastowa.
VAR jest szczególnie ważny dla rzutów karnych i czerwonych kartek. Jeśli sędzia nie widział czegoś w polu karnym, ale było to na powtórce - VAR wzywa sędziego. To ma sens. Czerwona kartka zmienia cały mecz.
Kontrowersja: Czasami VAR podejmuje kontrowersyjne decyzje. W 2019 roku, w meczu Premier League, sędzia zmienił decyzję na podstawie VAR, ale opcja była wciąż dyskutowana tygodniami później. To pokazuje, że technologia ma swoje limity.
Polska Liga stosuje VAR. Każdy mecz w Ekstraklasie jest monitorowany. Sędziowie mogą prosić o pomoc VAR w ważnych momentach. To pomaga, ale czasami prowadzi do czekania na decyzje.
Wyzwania i presja - trudna profesja sędziego
Bycie sędzią nie jest romantyczne. To trudna praca, czasami podatna na krytykę. Chociaż robisz co w twojej mocy, zawsze znajdą się ludzie którzy będą niezadowoleni.
Presja z trybun to rzecz normalna. Tysiące ludzi kryczą, wyzywają, życzą ci źle. To może być traumatyzujące, szczególnie dla młodszych sędziów. Musisz mieć grubą skórę, musisz wiedzieć, że robisz swoją pracę najlepiej jak potrafisz.
Media też będą cię krytykować. Czasami będą prawe, czasami nie. Każda decyzja jest analizowana, każdy kąt zostaje przesunięty pod microscope. To presja, której nie doświadczają zawodnicy.
Bezpieczeństwo fizyczne to również problem. W niektórych mecz, szczególnie w niższych ligach, kiedy emocje są wzniecone, sędzia może być zagrożony. Przeszłości były przypadki sędziów zaatakowanych przez rozsierdzonych kibiców.
Mimo wszystko, niektórzy kochają tę pracę. Miłość do piłki nożnej, do sprawiedliwości, do bycia частью największej gry na świecie - to wynagrodzenie. Szymon Marciniak, polski sędzia, sędzif finałów Ligi Mistrzów. To szczyt kariery sędziego. Wszystkie wyzwania tego warte.